Από την πρώτη επαφή με τα βασικά χαρακτηριστικά της διαμεσολάβησης τονίζεται με έμφαση πως αποτελεί μια εκούσια διαδικασία (voluntary process) στην οποία τα μέρη προσέρχονται ελεύθερα, αποχωρούν ελεύθερα και έχουν τον απόλυτο έλεγχο επί του αποτελέσματος.

 

Η εκούσια μάλιστα φύση της διαδικασίας αποτελεί θεμελιώδες πλεονέκτημα έναντι της δικαστικής διαδικασίας που διέπεται από ένα αυστηρό πλαίσιο κανόνων. Παρόλα αυτά υπάρχει μια μεγάλη δημόσια συζήτηση, σε διεθνές επίπεδο, αν η υποχρεωτικότητα της διαμεσολάβησης είναι αντίθετη στη ίδια τη φύση της διαδικασίας και βεβαίως αν την καθιστά ακριβώς εξ αυτού του λόγου λιγότερο ελκυστική στους πολίτες ως μέθοδο εναλλακτικής επίλυσης διαφορών αφού επιβάλλεται και δεν αποτελεί προϊόν εκούσιας βούλησης των μερών.

Η παραδοσιακή θέση της θεωρίας υπερασπίζει σταθερά την εκούσια φύση της διαδικασίας. Πιστεύει πως η υποχρεωτικότητα ακυρώνει το θεσμό, την έννοια της εναλλακτικής πρότασης και το αίσθημα των μερών πως βρίσκονται σε ένα διαφορετικό περιβάλλον αντιδικίας ή συνεννόησης. Υπάρχει όμως και η αντίθετη πλευρά που φαίνεται να αμφισβητεί αυτή την αντίληψη. Μάλιστα όλο και περισσότερα κράτη, ακαδημαϊκοί και διαμεσολαβητές της καθημερινής πράξης, επιχειρηματολογούν υπέρ κάποιας μορφής υποχρεωτικότητας της διαμεσολάβησης. Η Ιταλία εφάρμοσε με τεράστια επιτυχία την υποχρεωτική διαμεσολάβηση επιλύοντας δεκάδες χιλιάδες υποθέσεις. Η Μεγάλη Βρετανία εφαρμόζει ήδη την προσφυγή στη διαμεσολάβηση ως προ-στάδιο της δικαστικής αντιδικίας για την επίλυση οικογενειακών διαφορών. Στο 1ο Διεθνές Συνέδριο του ADRg στην Θεσσαλονίκη ο Καθηγητής Robert Mnookin του Harvard τάχθηκε ανοιχτά υπέρ της υποχρεωτικής διαμεσολάβησης.

Η υποχρεωτικότητα της διαμεσολάβησης δεν ακυρώνει κατά κανένα ουσιαστικό τρόπο την εκούσια φύση της διαδικασίας. Μείζον αποτελεί το καλά διαφυλαγμένο προνόμιο των μερών να αποχωρήσουν από την διαδικασία ελεύθερα και η απόλυτη ευχέρεια να συμφωνήσουν ή όχι με το άλλο μέρος. Η υποχρεωτική προσέλευση στη διαδικασία της διαμεσολάβησης καλλιεργεί συνθήκες δημιουργίας συνείδησης για έναν καινούργιο θεσμό. Η υποχρεωτικότητα δεν εκφράζει την ουσία αλλά το μέσο. Η διαδικασία συνεχίζει να είναι εναλλακτική, γρήγορη, φθηνότερη, εμπιστευτική, απόρρητη και να διατηρεί αναλλοίωτα όλα τα μοναδικά χαρακτηριστικά της. Η υποχρεωτική διαμεσολάβηση στην Ελλάδα μπορεί να δημιουργήσει την αναγκαία δυναμική για να περάσει ο θεσμός στις επιλογές της κοινωνίας. Αργήσαμε να δανειστούμε την πρακτική ξένων χωρών στο να εισάγουμε τον θεσμό. Ας μην αργήσουμε να δανειστούμε και την εμπειρία τους για την επιτυχία της υποχρεωτικής διαμεσολάβησης.